aldus de 9-jarige Froukje bij de crematie van haar moeder. (Fiddelaers-Jaspers, 2005) Vragen van kinderen kunnen ons schokken en pijn doen. Daarom is het goed te weten wat er achter die vragen zit. In hoe verre begrijpen kinderen de dood en hoe kunnen wij hen helpen de dood te begrijpen?
Kinderen hebben na de dood precies dezelfde emoties als volwassenen. Ze hebben alleen nog niet de verbale vaardigheden en geestelijke vaardigheden zo ver ontwikkelt, dat ze het ook hetzelfde kunnen uitdrukken als volwassenen.
Allereerst moeten er voor het kind omstandigheden worden gecreëerd waarin het zich veilig genoeg voel om te rouwen. Daarvoor moet eerst aan de fysieke en psychologische basisbehoeften van het kind worden voldaan. De chaos die na verlies eigenlijk altijd aanwezig is, moet teruggebracht worden naar een duidelijke omgeving. Het kind moet weten waar het aan toe is. 'Wie brengt mij nu naar pianoles nu mama dood is? Het is niet ongewoon dat die omgeving pas twee jaar na het verlies veilig genoeg is om te rouwen. (Worden, 1996)
Verder zorgt de rouw vaak voor een pauze in de ontwikkeling van de kinderen. Hierdoor zien we vlak na de dood vaak een terugval. Een kind was bijvoorbeeld net zindelijk en gaat weer in bed plassen.
Doordat kinderen de verbale vaardigheden missen om zich te uiten, zullen ze zich meer uiten in hun spel. 'Begrafenisje spelen' is een manier om te verwerken wat er gebeurd is. Vervolgens is het ook te zwaar voor ze om fulltime verdrietig te zijn. Kinderen rouwen in korte intense periodes en moeten daarna weer ontladen. Het ene moment moeten ze verschrikkelijk huilen en het volgende moment springen ze blij op het bank, terwijl ze het volgende moment weer verschrikkelijk moeten huilen.
Ten slotte is de de leeftijd van het kind heel belangrijk.
Hoewel er vaak wordt gezegd: ‘Gelukkig is ze nog klein, ze krijgt niks van het verdriet mee,’
kunnen kinderen vanaf heel jonge leeftijd al iets van het verlies meekrijgen. Volgens onderzoek protesteren zelfs baby’s bij scheiding, dood en verwaarlozing (Bowlby, 1989)
De regel is: ‘Zodra kinderen zich hechten kunnen ze ook rouwen.’
Kinderen van 0-4 maanden zullen huilen wanneer ze verzorging missen, een goede verzorging sust die reactie echter snel.
Kinderen van 4 maanden tot en met twee jaar missen bij overlijden een vertrouwd figuur in hun omgeving. Ze merken dat dingen veranderen in het ritme van hun leven. Ouders zoeken troost bij de kleintjes en ze worden vaak even verzorgd op de 'automatische piloot'. Kinderen voelen dit haarfijn aan. Hier hoeven we niet dramatisch over te doen, ouders kunnen niet anders op dat moment. Aanrakingen en liefdevolle aandacht zijn het meest belangrijk om kinderen van deze leeftijd te helpen.
Vanaf twee, drie jaar is er enig bewustzijn van de dood. Kinderen verwerken de dood in hun spel. Ze discussiëren ook samen over de dood en ze willen dingen die verteld worden meteen controleren en onderzoeken:
‘Opa is helemaal niet in de hemel! Hij ligt gewoon in de kist!’ (Fiddelaers-Jaspers, 2005) Vaak wordt er gedacht dat het niet nodig is jonge kinderen mee te nemen naar de uitvaartdienst. Het kan echter heel belangrijk zijn voor kinderen om later op foto's te zien dat zei ook bij de dienst waren. Natuurlijk is het handig om een begeleider mee te nemen die kinderen kan overnemen als het de ouders te veel wordt of het kleintje het niet meer volhoudt.
Van vier tot zes jaar begrijpen kinderen het onomkeerbare van de dood nog niet. Ze zien de dood als een soort slaap, waaruit de overledene weer wakker kunnen worden. Je kunt vragen verwachten als: ‘Als papa niet meer terugkomt, kan ik hem dan nog even bellen?’, ‘Krijgt opa geen honger in dat graf?’ ‘Is dat niet zielig zo alleen in die kist?’ Langzaam groeit het besef dat ‘dood zijn’ voor altijd is.
Ook zitten kinderen tot acht jaar in de fase van het magisch denken. Ze geloven dat ze de wereld om hen heen kunnen beïnvloeden met hun gedachten. Hierdoor ontstaat vaak een schuldgevoel. Ze geloven heilig dat opa dood is, omdat zij juist de avond dat opa stierf, niet lief naar bed zijn gegaan.
Kinderen van zes tot negen jaar beginnen te beseffen dat ‘dood zijn’ onomkeerbaar is, maar ze kunnen nog heel moeilijk begrijpen wat dan dan precies inhoudt. Ook zien ze niet in dat iedereen doodgaat. Vertel ze niet dat alleen oude mensen dood gaan. Voor kinderen van die leeftijd zijn hun ouders al hartstikke oud. Gaan die dan ook dood?
Als kinderen een jaar of zeven/acht zijn gaan ze over van het magisch denken, naar het concrete denken. Hierdoor denken ze erg zwart wit. Abstract taalgebruik en beeldspraak is lastig te begrijpen en wordt vaak letterlijk genomen.
Ze krijgen belangstelling voor de uiterlijke dingen. Ze komen vaak erg nuchter over: ‘Waarom heeft opa een bril op in de kist, hij kan toch niks meer zien…’
Vaak lopen kinderen met verkeerde ideeën rond. Daarom is het belangrijk de dood niet te verbloemen met mooie worden.‘Als God de mensen tot zich neemt die hij lief vindt, waarom neemt hij mij dan niet mee?'
Kinderen van negen tot twaalf jaar snappen wat de dood betekent. Als de ruimte er voor gegeven wordt stellen ze vaak erg moeilijke vragen voor volwassenen. Wat gebeurt er onder de grond? Het is een combinatie van griezelen en nieuwsgierigheid.
Ze zijn op deze leeftijd minder afhankelijk. Ze willen niet kinderachtig overkomen en stoppen gevoelens vaak weg. Omdat ze er op een of andere manier toch uit moeten, vertonen ze soms lastig en opstandig gedrag. Aan de ene kant willen ze onafhankelijk zijn, aan de andere kant willen ze nog gewoon getroost worden.
Ze snappen steeds meer wat de dood inhoudt en kunnen beginnen abstract te denken. Op hun twaalfde jaar kunnen kinderen de dood begrijpen zoals volwassenen die begrijpen.
Geef kinderen die met verlies worden geconfronteerd dus vooral een veilige omgeving waarin ze kunnen rouwen. Een omgeving waarin niks raar is om te vragen en biedt ze een luisterend oor. Help ze herinneringen te vormen en houdt geen dingen achter om het kind te beschermen. Kinderen hebben recht op informatie. Neem ze serieus!